Toen we met Hof van Moeder Aarde begonnen, hebben we het eigendom van de grond intuïtief “drievoudig” vorm gegeven. In de terminologie van het boek Vrij, Gelijk & Samenleven van Damaris Matthijsen kunnen we dit drievoudig eigenaarschap noemen. In deze blog ligt ik het begrip “drievoudig eigenaarschap” toe.
Drie vormen van eigenaarschap
Binnen drievoudig eigenaarschap onderscheiden we creatief, juridisch en economisch eigenaarschap. Hierbij hebben vrij, gelijk & samen elk bij een andere eigenaar een eigen plek.
Drie rollen in de economische sfeer
Achter deze drie vormen van eigenaarschap gaan drie rollen schuil die we in het economisch verkeer kunnen onderscheiden. Dit zijn de rollen van productie, consumptie en (het beheer van de) productiemiddelen.
Drie menselijke behoeften
Onder deze drie rollen liggen ook weer drie verschillende menselijk behoeften. Dit zijn 1) de behoefte om je talent te ontwikkelen, 2) de behoeften om jezelf (en de mensen die aan je zorg zijn toevertrouwd) in leven te houden en 3) de behoefte om je met andere mensen verbonden te voelen en ergens bij te horen.
Drie levenssferen
Rudolf Steiner gaf ons allereerst het inzicht dat deze drie menselijke behoeften alle drie in een andere levenssfeer thuis horen. Deze drie levenssferen kunnen we het geestesleven, het sociale of rechtsleven en het economische leven noemen. Steiner noemde deze drie levenssferen de drie geledingen van het sociale organisme.
Vrij, Gelijk & Samen
Daarnaast gaf hij ons het inzicht dat het welzijn van alle mensen erbij gebaat is:
- dat we elkaar in de geestelijke sfeer, waarin onze ontwikkelingsbehoefte thuis hoort, vrij laten,
- dat we in de economische sfeer, waarin onze materiële regeneratiebehoeften thuis horen, met elkaar samen werken en
- dat we in de sociale of rechtssfeer als gelijken met elkaar omgaan.
Drievoudig eigenaarschap
Met het bovenstaande in ons achterhoofd, kunnen we nu de essentie van de drie vormen van eigenaarschap beschrijven.
Creatief eigenaarschap
Als creatief eigenaar ben je vrij om de productiemiddelen die je ter beschikking hebt naar eigen inzicht te gebruiken. Dit kunnen we ook zeggenschap over het gebruik van de productiemiddelen noemen. De productiemiddelen die je ter beschikking staan gebruik je als creatief eigenaar om producten of diensten te produceren. Daarmee kan je als creatief eigenaar enerzijds je eigen talent ontwikkelen en anderzijds in de behoeften van anderen voorzien.
Economisch eigenaarschap
Als economisch eigenaar geniet je van het vruchtgebruik van de productiemiddelen waar een creatief eigenaar mee werkt. Dat doe je door de producten of diensten die door creatief eigenaren gemaakt zijn te consumeren. En daarmee verbruik je de productiemiddelen die de creatief eigenaar bij de productie gebruikt heeft.
Bij drievoudige eigenaarschap heb je in de praktijk niet met één economisch eigenaar te maken, maar met een gemeenschap van vruchtgebruikers. Deze vruchtgebruikers consumeren samen de producten of diensten die door de creatief eigenaar gemaakt zijn.
Juridisch eigenaarschap
Als juridisch eigenaar heb je de rol van beheerder. Daartoe heb je dan enkel het “kale eigendom” of “blote eigendom” van de productiemiddelen. Dit betekent dat je geen zeggenschap over het gebruik van de productiemiddelen hebt en ook geen recht op vruchtgebruik. Het gelijk vind zijn plek bij de juridisch eigenaar. Dit gelijk kan lange tijd een slapend bestaan leiden. Totdat de creatief eigenaar van een productiemiddel besluit dat hij of zij daar niet langer gebruik van wil maken. Dan is het aan de juridisch eigenaar om het productiemiddel aan een andere creatief eigenaar toe te wijzen. In dat proces van toewijzing dien je zowel de bestaande creatief eigenaar als de vruchtgebruikers een gelijke stem te geven. Zodat het productiemiddel in handen komt van iemand die daar iets mee doet dat nuttig is voor het collectief.
Enkelvoudig eigendom en tweevoudige eigenaarschap
Hieronder vergelijk ik drievoudig eigenaarschap met het gebruikelijke enkelvoudige eigendom en een veel voorkomende vorm van tweevoudig eigenaarschap van woonhuizen. Hierdoor kan nog helderder worden wat kenmerkend is voor drievoudig eigenaarschap.
Enkelvoudig eigendom van een woonhuis
Bij enkelvoudig eigendom is één persoon, groep of instantie zowel creatief, als economisch en juridisch eigenaar van een productiemiddel. Dit is het geval bij iemand met een eigen huis. In dit geval blijkt uit de tenaamstelling in de koopakte dat je juridisch eigenaar bent. Als juridisch eigenaar heb je het recht om het huis te zijner tijd ook weer te verkopen. De eventuele winst die dat oplevert, mag jij je toe-eigenen. Maar een eventueel verlies, dien je ook zelf dragen. Je mag ook zelf bepalen hoe het huis wordt onderhouden en ingericht (= creatief eigenaarschap). En je woont ook nog zelf in het huis (= vruchtgebruik ofwel economisch eigenaarschap).
Tweevoudig eigenaarschap van woningen
Maar stel dat je een huis huurt bij een commerciële verhuurder of sociale woningstichting? Dan is die commerciële verhuurder of woningstichting juridisch eigenaar en ben jij de vruchtgebruiker, ofwel economisch eigenaar van de woning. Het creatief eigenaarschap ligt in dit geval meestal een beetje in het midden. De verhuurder of woningstichting is immers verantwoordelijk voor het onderhoud aan de woning. Bovendien stelt de verhuurder of woningstichting vaak ook nog beperkingen aan de manier waarop je het huis mag inrichten. Of eisen aan de manier waarop je de woning moet opleveren, als je de huur opzegt. Je bent als huurder dus niet helemaal vrij om je eigen draai aan het huis te geven. Maar jij kunt in elk geval de huur opzeggen zonder in financiële problemen te komen. En de huurder na jou kan van het huis gebruik maken, zonder een (steeds hogere) hypotheek te hoeven nemen.
Drievoudig eigenaarschap van woningen?
Ik heb een tijdje in een project voor Centraal Wonen in Wageningen gewoond. In dat project gingen de eigendomsverhoudingen al aardig in de richting van drievoudig eigenaarschap. Naast de woningstichting (als juridisch eigenaar) en huurders (als economisch eigenaren) had je daar een huurdersvereniging. Deze huurdersvereniging nam grotendeels de rol van creatief eigenaar op zich. De leden van de huurdersvereniging namen zelf ooit het initiatief voor het project, waren nauw betrokken bij het ontwerp van de woningen, een gemeenschappelijke tuin en een gemeenschapshuis en deden zelf ook de werving en selectie van nieuwe bewoners. Ook het onderhoud van de gemeenschappelijke tuin deden zij zelf. Wat nog ontbrak is dat de huurdersvereniging niet zelf verantwoordelijk was voor het (groot) onderhoud aan de gebouwen. Dat deel van het creatief eigenaarschap, lag en ligt nog steeds bij de onderhoudsafdeling van de Woningstichting.
Drievoudig eigenaarschap van grond
Ik begon deze blog met een verwijzing naar het grondeigendom op Hof van Moeder Aarde. Wil je hier meer over weten? Klik dan hier om verder te lezen.