Als hoeders van Hof van Moeder Aarde willen we de aarde graag weer het hof maken. Dat doen we bijvoorbeeld door de grond onder Hof van Moeder Aarde op een ecologisch verantwoorde manier te beheren. Maar ook door met natuurlijke middelen de biodiversiteit op het terrein te bevorderen. We willen graag waarborgen dat toekomstige generaties de aarde ook nog het hof kunnen maken. Daartoe hebben we de grond bij aankoop al uit de sfeer van het privébezit gehaald. De volgende stap is dat we de grond uit de handel halen.
Maar waarom willen we dat? Waarom is dat voor de aarde en toekomstige generaties zo belangrijk en urgent? Om dit goed te kunnen begrijpen, moest ik zelf eerst terug naar de basis. De basis van ons aardse leven en de basis van onze economie: de aarde.
Wat is de rol van grond en arbeid in de economie?
Wanneer je een stuk grond braak laat liggen, levert dat stuk grond ‘niets’ op. ‘Niets’ in de betekenis van ‘niets van wat we als mensen nodig hebben om in ons levensonderhoud te voorzien’. Ofwel ‘niets dat mensen kan voeden of van kleding of onderdak voorzien’.
Een stuk grond levert pas ‘iets’ op, wanneer iemand dat stuk grond bewerkt. Bijvoorbeeld door grondstoffen uit de grond te halen. Of door aardappels, groenten en fruit op dat stuk grond te verbouwen. Of door bomen te kappen die op dat stuk grond groeien. De grond zelf heeft dus enkele geen economische waarde! Pas door de grond te bewerken wordt er economische waarde gecreëerd. In het dagelijks taalgebruik noemen we z’n economische waarde een product. En dat product wordt – nadat het geproduceerd is – verhandeld en vervoerd en uiteindelijk door iemand geconsumeerd. Die drie activiteiten, namelijk productie, handel & transport en consumptie, vormen de materiële basis van het economische proces.
Een liefdevolle prijs maakt kapitaalvorming mogelijk
Als het goed is, betaalt een consument een faire prijs voor het product dat hij consumeert. Een faire prijs is minimaal een prijs, waarbij iedereen die bij de productie, handel en vervoer van dat product betrokken is geweest, voldoende inkomen krijgt om – in de periode totdat het volgende exemplaar van het product geproduceerd, verhandeld en vervoerd is – in zijn of haar eigen levensonderhoud te voorzien en in dat van degenen waar hij of zij zorg voor draagt. Bij deze minimale prijs hoeft de producent niet meer van de aarde te nemen dan de aarde in de productietijd weer kan reproduceren. Zolang mensen deze minimale prijs ontvangen, kunnen ze doorgaan met hun werk zonder dat iemand daar slechter van wordt.
Wat is een liefdevolle prijs?
We kunnen van een liefdevolle prijs spreken, wanneer iemand meer dan de minimale prijs voor zijn of haar product krijgt. Hierdoor houdt hij of zij dan namelijk wat geld en/of tijd over. En dat maakt kapitaalvorming mogelijk. De tijd en/of het geld dat overblijft, kan hij of zij dan namelijk gebruiken om een nieuwe werkwijze te bedenken of een nieuw stuk gereedschap uit te vinden. Daardoor kan hetzelfde werk in het vervolg in minder tijd gedaan kan worden. Ofwel kan er in dezelfde tijd meer geproduceerd, vervoerd of verhandeld worden. Wanneer dat lukt, is er nieuw kapitaal’ gevormd.
Door kapitaalvorming kan de prijs omlaag
Dankzij het kapitaal dat gevormd is, wordt er met minder arbeid meer geproduceerd, vervoerd en/of verhandeld. En omdat er met minder arbeid meer geproduceerd, vervoerd en/of verhandeld kan worden, kan de faire prijs omlaag. Degenen die het werk doen, hebben in het vervolg immers minder tijd nodig. En dus ook minder inkomen om in die tijd in het eigen levensonderhoud te voorzien. Kapitaalvorming leidt dus tot een verlaging van de faire prijs. Maar kapitaalvorming is alleen mogelijk wanneer mensen eerst meer dan een minimale prijs voor het resultaat van hun werk krijgen.
Waardoor worden de (grond)prijzen steeds hoger?
Wereldwijd is er sinds het begin van de industriële revolutie enorm veel kapitaal gevormd. En door kapitaalvorming kan de prijs omlaag. Toch zijn de prijzen die we tegenwoordig betalen veel hoger dan de prijzen die onze grootouders 100 jaar geleden betaalden. Hoe kan dat?
Het meest voor de hand liggende antwoord is dat dit komt doordat het hele economische proces mensenwerk is. En in onze sterk geïndividualiseerde samenleving is in de loop van de tijd een (slechte) gewoonte geslopen. Namelijk de gewoonte om je (bewust of onbewust) ten koste van anderen te verrijken.
Door concurrentie in de economische keten
In onze kapitalistische ‘vrije’ markteconomie is het zeer ongebruikelijk dat mensen in de economische keten met elkaar samenwerken om er voor te zorgen dat iedereen zo goed mogelijk in zijn basisbehoeften kan voorzien. In plaats daarvan zijn mensen – op wereldschaal – met elkaar in strijd om het dagelijks bestaan. Waarbij soms de een en dan weer de ander het grootste deel van de koek naar zich toetrekt. Dat is een eerste manier waarop (groepen) mensen zich ten koste van anderen verrijken.
Door persoonlijke vermogensopbouw die ten koste gaat van collectief kapitaal
Bovendien is het hoogst ongebruikelijk dat het financiële voordeel dat kapitaalvorming oplevert ook tot een prijsverlaging leidt. In plaats van dat voordeel met andere mensen, gebruiken de meeste mensen dit om persoonlijk vermogen op te bouwen. Dat is de tweede manier waarop (groepen) mensen zich ten koste van anderen verrijken.
Door roofbouw op de aarde te plegen
Een derde manier om jezelf ten koste van anderen te verrijken, is door roofbouw op de aarde te plegen. En ook dat gebeurt op grote schaal.
Er is echter nog een andere factor in het spel. En die factor heeft te maken met de manier waarop de toewijzing van grond in onze samenleving georganiseerd is.
De olifant in de kamer: grond als handelswaar en privébezit
In onze samenleving vindt de toewijzing van grond plaats door middel van verkoop en aankoop. Naast consumptiegoederen en kapitaalgoederen is in onze cultuur namelijk ook grond tot handelswaar geworden. En dat je grond kunt verhandelen, is mogelijk omdat ons rechtssysteem grond ziet als iets dat je kunt bezitten. De gedachte dat je iets kunt bezitten dat er al was lang voordat wij kwamen en er nog zal zijn lang nadat wij verdwenen zijn, is welbeschouwd een illusie. Maar wel een hele dure, omdat de handel in grond onvermijdelijk tot een prijsverhoging leidt.
De grondprijs moet terugverdiend worden
Wanneer iemand om een stuk grond te kunnen bewerken, dat stuk grond eerst moet kopen, dan zal hij of zij de voor dat stuk grond betaalde prijs, op de een of andere manier moeten terug verdienen. In theorie kan dat terugverdienen van de grondprijs op drie manieren gebeuren, namelijk:
- door de prijs die consumenten betalen te verhogen,
- door zelf met minder dan een liefdevolle of zelfs minimale prijs genoegen te nemen (en daarmee kapitaalvorming onmogelijk te maken en/of je zelf op langere termijn uit te putten) of
- door meer van de aarde te nemen, dan de aarde in de productietijd kan re-genereren (en daarmee de aarde op langere termijn uit te putten).
Wanneer de prijs die consumenten voor producten moeten betalen hoger wordt, dan hebben producenten daar zelf natuurlijk ook last van. In de economische sfeer spelen we als mens immers beide rollen. En wanneer de prijzen hoger worden, hebben we als producent weer meer geld nodig om de productietijd te overbruggen. Waardoor de faire prijs nog hoger wordt. Etcetera. Etcetera.
Elke volgende generatie betaalt de grond nog een keer
Wanneer je een consumptiegoed koopt, dan betaal je daar één keer voor. Hetzelfde geldt voor productiegoederen. Maar om grond in privé-eigendom te kunnen krijgen, moet elke volgende generatie de grond opnieuw van de vorige generatie kopen. En dus keer op keer voor dezelfde grond betalen.
Daar komt nog bij dat de volgende generatie dan ook weer overdrachtsbelasting moet betalen. En om de grond en overdrachtsbelasting te kunnen betalen, is het vaak noodzakelijk om een hypothecaire lening af te sluiten. Dat brengt dan weer de nodige rentekosten met zich mee. Dit alles zorgt voor een nog verdere verhoging van de productiekosten. Ook voor deze extra productiekosten geldt dat ze op drie manieren terugverdiend kunnen worden. En dus tot nog meer inflatie, roofbouw op ons zelf en/of roofbouw op de aarde leiden.
Speculatie op bestemmingsplanwijzigingen en grondgebonden quota drijven de grondprijzen nog verder op
Sinds de invoering van het kadaster kan de overheid met één pennenstreek een stuk grond een andere bestemming geven. Door zo’n bestemmingsplanwijziging kan de handelswaarde van een perceel grond opeens een stuk hoger worden. Een bestemmingsplanwijziging kan de eigenaar van een stuk grond dus veel geld opleveren. Mensen met veel persoonlijk vermogen speculeren hierop, door rondom dorpen en steden stukken bos- en landbouwgrond op te kopen.
Sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw zijn daar ook nog allerlei verhandelbare grondgebonden quota bijgekomen. Hierdoor zijn de grondprijzen nog verder gestegen. Veel boeren zijn hierdoor in de loop van de afgelopen eeuw feitelijk ‘bank-medewerkers’ geworden. Het merendeel van de opbrengst van hun arbeid, hebben ze namelijk nodig om de rente en aflossing van de hypotheek op de grond onder hun bedrijf te betalen. Voor veel huizenbezitters geldt natuurlijk hetzelfde. En bij de huidige prijzen op de huizenmarkt is het voor de meeste jongeren praktisch onmogelijk om een huis te kopen. Zelfs wanneer ze hoog opgeleid en tweeverdieners zijn.
Kunnen we de vicieuze cirkel doorbreken?
Het huidige economische systeem en het huidige rechtssysteem zorgen dus voor een vicieuze cirkel, waarin enerzijds de grond in steeds minder tijd steeds meer winst moet opleveren om financieel rendabel te blijven en anderzijds de prijzen van de producten die het bewerken van de grond oplevert alsmaar hoger en hoger worden. De diepste oorzaak van deze vicieuze cirkel is dat we grond in het huidige systeem als handelswaar en privé-eigendom zien.
Maar is er ook een alternatief waarmee we deze vicieuze cirkel kunnen doorbreken?
Ja, dat alternatief is er zeker.
En dat alternatief is in essentie zelfs heel erg eenvoudig.
Grond uit de handel halen!
Stap 1: Anders denken over grondeigendom
Het eerste – en misschien wel meest uitdagende – deel van het alternatief is dat we het egoïstische verlangen en de dure illusie loslaten dat we een deel van de aarde kunnen bezitten en erkennen dat de aarde van zichzelf is. Ofwel van niemand in het bijzonder en dus van iedereen. En dat het dus beter is dat de leden van een gemeenschap in goed onderling overleg bepalen wie het beste welke stuk grond kan bewerken om in de behoeften van de leden van die gemeenschap te voorzien, dan dat één persoon bepaalt hoe hij ‘zijn’ grond het beste kan gebruiken om vooral of uitsluitend in zijn privé-behoeften te voorzien.
Stap 2: De grond uit de sfeer van privé-bezit halen
Het tweede deel van het alternatief is dat we de grond uit de sfeer van het privé-bezit halen en onderbrengen in een moderne meent of common.
Drievoudig eigenaarschap van grond
Binnen het bestaande rechtssysteem kunnen we voorkomen dat individuele mensen zich het eigendoms-, gebruiks- en verbruiksrecht van een stuk grond toe-eigenen, door het grondeigendom drievoudig vorm te geven. Bij ‘drievoudig grondeigendom’ onderscheiden we drie verschillende aspecten van eigenaarschap, die over drie verschillende partijen verdeeld worden. Deze drie aspecten en partijen zijn:
- creatief eigenaarschap ofwel de zeggenschap over de grond. Dit ligt bij een of meer ondernemende mensen, die competent en bereid zijn om de grond te bewerken. De grond wordt door de creatief eigenaar bewerkt. Het is belangrijk dat de creatief eigenaar de vrij is om dit naar eigen inzicht te doen.
- economisch eigenaarschap ofwel het vruchtgebruik van de grond. Dit ligt bij een kleinere of grotere gemeenschap van mensen die samen genieten van de producten die het bewerken van de grond oplevert. De grond wordt voor de economisch eigenaren bewerkt. Zij denken en beslissen in het ideale geval ook mee over een eventuele wijziging van de bestemming van de grond en de toewijzing van de grond aan een nieuwe creatief eigenaar.
- juridische eigenaarschap ofwel het blote eigendom van de grond. Dit ligt bij een beheersorgaan, dat de grond – na overleg met de gemeenschap van vruchtgebruikers – middels een gebruiks- of pachtovereenkomst ter beschikking stelt aan een creatief eigenaar. De juridisch eigenaar waarborgt dat de grond van zichzelf is.
Drievoudig eigenaarschap van de grond onder Hof van Moeder Aarde
Op Hof van Moeder Aarde hebben we dit gedaan door meteen na aankoop het juridisch eigendom van de grond onder te brengen in een stichting en – via een erfpachtovereenkomst – het creatief eigenaarschap over te dragen aan een coöperatie. De coöperatie mag de grond voor recreatieve doeleinden gebruiken en heeft de plicht om de grond op een ecologisch verantwoorde manier te beheren. De coöperatie verhuurt delen van de grond aan haar lid-bewoners en gasten van het recreatiebedrijf, die de uiteindelijke de vruchtgebruikers van de grond zijn.
In deze constructie kunnen we het creatief eigenaarschap eenvoudig aan de volgende generatie doorgegeven door nieuwe leden in de coöperatie te verwelkomen en van oude leden afscheid te nemen. Nieuwe leden van onze coöperatie hoeven zich daarvoor niet eerst in te kopen.
Lees meer over drievoudig eigenaarschap van grond
Een noodzakelijk alternatief voor communistische staatsbemoeienis en een volledig losgeslagen vrije markt
Voor alle duidelijkheid: we pleiten er hier niet voor dat mensen in de toekomst helemaal geen privé-bezit meer hebben, maar alleen dat de grond uit de sfeer van het privé-bezit gehaald wordt. Ook pleiten we er niet voor dat de staat de grond in eigendom neemt en ambtenaren gaan bepalen wie welk stuk grond waarvoor mag gebruiken, maar dat de leden van lokale of regionale gemeenschappen dat in onderling overleg gaan doen.
Wanneer we de grond niet (van onderop) met groepen mensen uit de sfeer van het privé-bezit halen, is het meest waarschijnlijke toekomstscenario weinig rooskleurig. Ik voorzie namelijk dat een kleine (financiële) elite, die zich in het verleden ten koste van anderen en de aarde verrijkt heeft, zoveel mogelijk grond opkoopt om (van bovenaf) te kunnen bepalen door wie en waarvoor die grond gebruikt mag worden. En qua eigendom en toewijzing van grond belanden we dan in een situatie die vergelijkbaar is met de situatie in het feodale tijdperk.
Stap 3: Grond praktisch onverkoopbaar maken
Het derde deel van het alternatief is dat we de grond uit de handel halen door deze praktisch onverkoopbaar te maken.
Net zoals ons rechtssysteem de verkoop en koop van stukken grond legitimeert, kunnen we ook in rechtsgeldige documenten vastleggen dat een stichting die gronden in beheer heeft, die grond niet meer mag verkopen. Voordat je dat kunt doen, moet je echter wel eerst een eventuele hypotheek op de grond (en/of gebouwen) aflossen. En nadat je dat gedaan hebt, zal je dan ook in rechtsgeldige documenten moeten vastleggen dat de juridisch eigenaar niet opnieuw een hypotheek op de grond mag nemen.
Stap 4: Ergens beginnen met grond uit de handel halen
Voor zover ik weet zijn de eigenaren van het Veerhuis in Varik als eerste in Nederland begonnen met een stuk grond uit de handel te halen. Zij hebben die – via Stichting Grond van Bestaan – ondergebracht in een Community Land Trust. Hof van Moeder Aarde sluit zich als ‘early adapter’ aan bij deze ‘first dancer’.
Om de grond praktisch onverkoopbaar te maken en uit de handel te kunnen halen, lossen we nog één keer de hypotheek op de grond onder Hof van Moeder Aarde af. We vragen onze gasten, vrijwiligers, familie, vrienden en bekenden om ons daarbij te helpen. Niet om ons zelf daarmee te verrijken, maar om op langere termijn het hoederschap en het vruchtgebruik van dit kleine stukje aarde zonder financiële last aan de volgende generatie door te kunnen geven.
Als we de laatste (onderhandse) leningen hebben afgelost, kunnen we de grond praktisch onverkoopbaar maken door de erfpachtovereenkomst tussen stichting en coöperatie te vervangen door “een eeuwigdurende gebruiksovereenkomst om niet”. Hierdoor wordt de handelswaarde van de grond namelijk tot € 0 gereduceerd. Op deze manier halen we de grond dan uit de handel.
In plaats van keer op keer vorige generaties, de overheid, banken en speculanten voor het grondeigendom te betalen, schenken we de grond daarmee als het ware weg aan toekomstige generaties. Zodat de aarde en de economie zich – langzaam maar zeker – weer kunnen herstellen. Voor toekomstige gasten en bezoekers van Hof van Moeder Aarde betekent dit dat zij dan niet langer hoeven te betalen voor de grond waarop zij verblijven, maar enkel voor het onderhoud van het terrein en de voorzieningen die daarop aanwezig zijn.
Stap 5: En op andere plekken doorgaan met grond uit de handel halen
Op Hof van Moeder Aarde maken we een kleine volgende stap. We hopen dat andere mensen ons voorbeeld volgen. Door zelf ook gemeenschappen te vormen en grond uit de sfeer van privë-bezit en uit de handel te halen. Zodat toekomstige generaties niet alleen het hoederschap en het vruchtgebruik van de grond onder Het Veerhuis en Hof van Moeder Aarde zonder financiële last kunnen overnemen, maar meer en meer grond. En zodat ook steeds meer mensen kunnen genieten van een vruchtbare aarde en een gezonde economie, waarin mensen met elkaar samen werken om in ieders materiële behoeften te voorzien.